नेपाल विश्वमै धार्मिक सहिष्णुता र सांस्कृतिक विविधताको सुन्दर उदाहरणका रूपमा पहिचान बनाएको देश हो। एउटै गाउँमा मन्दिर र मस्जिदको घण्टी र अजान एकैसाथ सुनिनु, दशैंमा मुस्लिम छिमेकीले टीका लगाइदिनु, रमजानमा हिन्दु साथीले इफ्तारमा सहभागी हुनु, छठ, ईद, तिहार र बुद्धजयन्तीलाई साझा उत्सवका रूपमा मनाउनु हाम्रो सामाजिक जीवनको सामान्य दृश्य थियो। यही सहअस्तित्व स्वीकार्नु हाम्रो पहिचान पनि हो।

तर पछिल्ला केही वर्षयता विशेषगरी तराई–मधेशका विभिन्न जिल्लामा देखिएका धार्मिक तनावका घटनाहरूले नेपाली समाजलाई गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्। सुनसरीको देवानगञ्ज, धनुषाको जनकपुर, पर्सा, महोत्तरी, बाँके, सर्लाही लगायतका क्षेत्रमा समय–समयमा देखिएका घटनाहरूले एउटा सत्य उजागर गरेका छन्—धार्मिक हिंसा अचानक जन्मिएको घटना होइन, विश्वास कमजोर हुँदै जाँदा, संवाद टुट्दै जाँदा र सानो विवादलाई समयमै सम्बोधन गर्न नसक्दा उत्पन्न भएको सामाजिक संकट हो।

समाजशास्त्रले समाजलाई सम्बन्धहरूको जालोका रूपमा हेर्छ। त्यो सम्बन्ध विश्वास, सम्मान र साझा मूल्यमा आधारित हुन्छ। जब यी आधार कमजोर बन्छन्, तब समाजमा शंका बढ्छ। अफवाहले तथ्यलाई जित्न थाल्छ। सामाजिक सञ्जालमा फैलिने अपुष्ट सूचना, उत्तेजक अभिव्यक्ति र एकपक्षीय प्रचारले मानिसलाई वास्तविकताभन्दा भावनाबाट निर्णय गर्न प्रेरित गर्छ। केही मिनेटमै हजारौँ मानिससम्म पुग्ने गलत सूचना कहिलेकाहीँ वर्षौँको सामाजिक सम्बन्धभन्दा बलियो बन्न पुग्छ।

देवानगञ्जको पछिल्लो घटनाले पनि यही सन्देश दिएको छ। सुरुवातमा सामान्य देखिएको विवाद संवादको अभाव, समयमै समन्वय नहुनु र बढ्दो अविश्वासका कारण ठूलो हिंसामा परिणत भयो। अन्ततः स्थिति सामान्य बनाउन फेरि सेना परिचालन गरि क्रर्फु लगाउन पर्याे , राजनीतिक दल, स्थानीय सरकार, धार्मिक अगुवा, नागरिक समाज र प्रशासन नै वार्ताको टेबलमा बस्नुपर्यो। देशै भर सद्भाव र्‍यालीे ,कामनाको आवश्यक पर्यो । यसको अर्थ स्पष्ट छ—जहाँ संवादले सुरुमै काम गर्नुपर्थ्यो, त्यहाँ ढिलो भयो र ढिलाइको मूल्य समाजले मानवीय, आर्थिक, नैतिक, तथा सामाजिक  क्षतिका रूपमा चुकाउन पर्यो।

मानवशास्त्रले धर्मलाई केवल पूजा–पद्धति होइन, मानिसको सांस्कृतिक जीवनको अभिन्न अंशका रूपमा व्याख्या गर्छ। धर्मले समुदायलाई पहिचान, सुरक्षा र आत्मीयताको अनुभूति दिन्छ। तर जब यही पहिचानलाई राजनीतिक वा सामाजिक ध्रुवीकरणको माध्यम बनाइन्छ, तब धर्मले मानिसलाई जोड्ने होइन, छुट्याउने काम गर्न थाल्छ। समस्या धर्ममा होइन, धर्मलाई प्रयोग गर्ने मनोवृत्तिमा हुन्छ।

नेपालको तराई क्षेत्र ऐतिहासिक रूपमा बहुसांस्कृतिक समाज हो। हिन्दु, मुस्लिम, बौद्ध, जैन, सिख तथा अन्य समुदायहरू शताब्दीयौँदेखि एउटै बजार, एउटै विद्यालय, एउटै खेत र एउटै सार्वजनिक जीवन साझा गर्दै आएका छन्। तराई क्षेत्र  यसको उत्कृष्ट पनि उदाहरण हो, जहाँ धार्मिक विविधताले द्वन्द्वभन्दा बढी सहकार्यको इतिहास निर्माण गरेको पनि थिए । त्यसैले आज देखिएका घटनालाई कुनै समुदायको स्वभावका रूपमा बुझ्नु गम्भीर भूल हुनेछ।

धार्मिक जुलुस, झण्डा, ध्वनि प्रणाली, सामाजिक सञ्जालका पोस्ट वा सानो विवाद आफैंमा हिंसाका कारण होइनन्। ती केवल बहाना बन्न सक्छन्। वास्तविक कारण भने समाजभित्र विस्तारै बढ्दै गएको अविश्वास, कमजोर स्थानीय समन्वय, राजनीतिक गैरजिम्मेवारी, प्रशासनिक ढिलासुस्ती र सामाजिक संवादको कमी हो।

समाजशास्त्री र द्वन्द्व अध्ययनका विद्वान्हरूले सामाजिक पूँजी लाई समाजको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति मान्छन्। सामाजिक पूँजी भनेको एकअर्काप्रतिको विश्वास, सहकार्य र साझा जिम्मेवारी हो। जहाँ सामाजिक पूँजी बलियो हुन्छ, त्यहाँ साना विवादले हिंसाको रूप लिँदैनन्। नेपालका धेरै गाउँमा अझै पनि धार्मिक समुदायबीच पारिवारिक सम्बन्ध, व्यापारिक साझेदारी र सामाजिक सहयोग कायम छ। यही पूँजीलाई संरक्षण गर्नु आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो।

राजनीतिक नेतृत्वको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। धार्मिक रूपमा संवेदनशील समयमा अपुष्ट आरोप, उत्तेजक अभिव्यक्ति वा समुदायलाई दोषारोपण गर्ने भाषाले आगोमा घ्यू थप्ने काम गर्छ। नेताहरूको जिम्मेवारी मत विभाजन होइन, समाज जोड्नु हो। नेतृत्वको परिपक्वता संकटका बेला मात्र होइन, संकट आउन नदिन सक्ने क्षमताले पनि मापन हुन्छ।

यसैगरी सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताको जिम्मेवारी पनि बढेको छ। समाचारको उद्देश्य समाजलाई सत्य जानकारी दिनु हो, उत्तेजना फैलाउनु होइन। कुनै पनि घटनाको पुष्टि नगरी प्रसारण गरिने भिडियो, सम्पादन गरिएका दृश्य वा एकपक्षीय व्याख्याले समुदायबीचको दूरी बढाउन सक्छ। डिजिटल साक्षरता आज केवल प्रविधि सिक्ने विषय रहेन; यो सामाजिक उत्तरदायित्वको विषय बनेको छ।

धार्मिक अगुवाहरूको भूमिका अझ गहिरो छ। उनीहरूले मञ्चबाट दिने सन्देशले हजारौँ मानिसको सोचलाई प्रभावित गर्न सक्छ। यदि मन्दिर, मस्जिद, गुम्बा वा चर्चबाट सहिष्णुता, सम्मान र मानवताको शिक्षा प्रवाह भयो भने समाजमा विश्वास पुनः मजबुत बन्न सक्छ। आखिर सबै धर्मको मूल शिक्षा करुणा, प्रेम र मानव सेवा नै हो।

स्थानीय सरकारहरूले पनि स्थायी अन्तरधार्मिक संवाद समिति गठन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। पर्व–उत्सव सुरु हुनुअघि नै मार्ग, समय, ध्वनि व्यवस्थापन, सुरक्षा योजना र समुदायबीच समन्वय गर्ने अभ्यास संस्थागत हुनुपर्छ। विवाद भएपछि बैठक बस्ने होइन, विवाद हुन नदिन संवाद चलिरहने संस्कृति विकास गर्नुपर्छ।

विद्यालय र विश्वविद्यालयमा पनि सामाजिक सद्भाव, अन्तरसांस्कृतिक शिक्षा, नागरिक उत्तरदायित्व र शान्ति शिक्षालाई व्यवहारिक रूपमा समावेश गर्नुपर्छ। सहिष्णुता पुस्तकमा पढ्ने विषय मात्र होइन; बाल्यकालदेखि अभ्यास गरिने सामाजिक संस्कार हो।

नेपालको संविधानले धर्मनिरपेक्षताको परिकल्पना गरेको छ। यसको अर्थ कुनै धर्म कमजोर वा बलियो बनाउनु होइन, सबै नागरिकलाई समान सम्मान र स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्नु हो। राज्यले कुनै पनि समुदायप्रति पक्षपात नगरी न्याय, पारदर्शिता र निष्पक्ष अनुसन्धानमार्फत नागरिकको विश्वास कायम राख्नुपर्छ। न्याय ढिलो हुँदा वा पक्षपात भएको अनुभूति हुँदा सामाजिक असन्तोष अझ गहिरो बन्छ।

आजको आवश्यकता दोषी खोज्नु मात्र होइन, समाधान खोज्नु हो। हरेक धार्मिक समुदायभित्र शान्ति चाहने मानिसको संख्या हिंसा चाहनेभन्दा धेरै छ। केही व्यक्तिको उत्तेजक गतिविधिलाई सम्पूर्ण समुदायको चरित्र बनाइयो भने त्यसले अर्को द्वन्द्वको बीउ रोप्छ। त्यसैले हाम्रो दृष्टि व्यक्तिको व्यवहारमा हुनुपर्छ, समुदायको पहिचानमा होइन।

नेपालको शक्ति यसको विविधतामा छ। यही विविधताले हामीलाई संसारमा फरक बनाएको छ। यदि हामीले धार्मिक पहिचानलाई प्रतिस्पर्धा होइन, सांस्कृतिक सम्पत्तिका रूपमा स्वीकार्न सक्यौँ भने सामाजिक सद्भाव अझ बलियो हुनेछ।

देवानगञ्जको घटना केवल एउटा जिल्लाको कथा होइन; यो सम्पूर्ण नेपालका लागि चेतावनी हो। यसले सिकाएको सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो—सुरक्षाले हिंसा रोक्न सक्छ, तर विश्वास केवल संवादले निर्माण गर्छ। बन्दुकले भीड तितरबितर बनाउन सक्छ, तर मन जोड्न सक्दैन। मन जोड्ने काम समाज, परिवार, विद्यालय, धार्मिक संस्था, सञ्चारमाध्यम, राजनीतिक नेतृत्व र प्रत्येक नागरिकको साझा जिम्मेवारी हो।

अन्ततः, धर्मले मानिसलाई विभाजन गर्न होइन, मानवता सिकाउन जन्मिएको हो। यदि हाम्रो निर्णयको केन्द्रमा धर्मभन्दा पहिले मानवता रह्यो भने नेपालमा सद्भावको भविष्य अझै सुरक्षित छ। हिंसाले कसैलाई विजेता बनाउँदैन, तर संवादले सबैलाई सुरक्षित बनाउँछ। यही नै हाम्रो समाज, हाम्रो संस्कृति र हाम्रो साझा भविष्य जोगाउने सबैभन्दा बलियो आधार हो।